Vetrarskipið Hyltingur


Njörður Sæberg Jóhannsson þúsundþjalasmiður á Siglufirði hefur ekki setið auðum höndum frá því hann lauk við gerð líkansins af súðbyrðingnum Gesti, fyrsta þilskipi Ólafsfirðinga, veturinn 2018-2019, og sem kynnt var hér á síðum Morgunblaðsins 14. febrúar í fyrra, því næst í röðinni var líkan af súðbyrðingurinn Látra-Felix, sem þau hjón, Njörður og Björg Einarsdóttir, færðu Grýtubakkahreppi að gjöf 17. febrúar síðastliðinn. Og ekki nóg með það, heldur rak hann nýverið síðasta naglann af á þriðja þúsund í líkan af vetrarskipinu Hyltingi, sem upphaflega var smíðað í Geldingaholti í Skagafirði vestan Héraðsvatna á seinni hluta 19. aldar, ekki er vitað nákvæmlega hvenær, og dregið þaðan á ís til sjávar, um 20 km leið. Það fórst nokkrum árum síðar.

Skipverjar í hinstu för voru: 1) Tómas Jónsson, kvæntur bóndi á Ysta-Hóli í Sléttuhlíð, 32 ára, en hann var jafnframt formaður og eigandi skipsins; 2) Björn Þiðriksson á Skálá, 32 ára; 3) Bergur Símonarson bóndi á Syðsta-Hóli, 30 ára; 4) Rögnvaldur Davíðsson frá Heiði í Sléttuhlíð, að verða tvítugur, ókvæntur; 5) Egill Egilsson bóndi á Heiði í Sléttuhlíð, 32 ára; 6) Friðbjörn Þorláksson kvæntur vinnumaður á Ysta-Hóli í Sléttuhlíð, 33 ára; 7) Jón Jónsson bóndi á Keldum í sömu sveit, 35 ára; og 8) Sveinn Árnason ókvæntur bóndasonur á Reykjarhóli á Bökkum, 23 ára.

Tómas hefur sennilega keypt skipið síðla árs 1861 eða í janúar 1862, að því er Njörður telur.

Það hafði haldið til veiða eldsnemma 5. mars 1864, daginn sem það fórst. Þá var besta veður með svolítilli sunnangolu, en „fór snöggt í norðan mannskaðabyl,“ ritaði Ólafur Sigurðsson á Ási í dagbók sína. Litlu síðar urðu Skagamenn varir við skip á hvolfi við akkeri inni á Sævarlandsvík. Það var Hyltingur. Eitt lík fannst, það hafði flækst í veiðarfærum skipsins. Önnuðust Skagamenn greftrun þess.

Geldingaholt var eitt af stórbýlum Skagafjarðar og þar bjuggu ýmsir höfðingjar fyrr á öldum, t.d. Þórður kakali um tíma, áður en hann var kallaður út á fund Noregskonungs. Þá setti hann Odd Þórarinsson til forráða en Eyjólfur ofsi Þorsteinsson og Hrafn Oddsson gerðu aðför að honum í janúar 1255 og var Oddur veginn eftir harða vörn.

Skilaboð að handan

En tildrög þess að Njörður fór í að gera líkan af þessu síðastnefnda skipi voru harla óvenjuleg, að ekki sé fastar að orði kveðið. Hann varð nefnilega fyrir yfirskilvitlegri reynslu.

„Um miðjan nóvember í fyrra, eftir að hafa borðað í hádeginu, lagði ég mig inni í herbergi inn af eldhúsinu, hlustaði á fréttirnar og Björg kona mín fór labbandi suður í Sjálfsbjargarhús, spurði mig áður að því hvort ekki væri í lagi með mig, ég hafði verið svolítið slappur undanfarið, en ekkert sem var orð á gerandi“, segir Njörður þegar hann rifar þetta upp. „Viku áður hafði ég verið búinn að ganga frá Látra-Felix og hann var á borðinu við hliðina á mér og ég var svona að horfa á hann á meðan hún var að tala við mig. Svo hlustaði ég á dánarfregnir og jarðarfarir og svo hef ég dottað örlítið. Stuttu eftir að Björg er farin finnst mér ég heyra umgang í ganginum frammi og litlu síðar sé ég tvo menn koma í sjóklæðum inn til mín og annar þeirra spyr mig að því hvort ég sé búinn að smíða Látra-Felix. Ég játti því. Þá spyr hinn maðurinn mig að því hvort ég gæti smíðað fyrir þá líkan af Hyltingi. Ég var svolítið hissa og sagðist ekki hafa miklar heimildir um hann, nema ég vissi hvenær hann var smíðaður og hver hefði smíðað hann, útlitið hefði ég ekki eða mál. Þeir sögðust geta hjálpað mér um það. En svo hverfa þeir. Ég hef legið í rúminu í einhvern smá tíma eftir þetta en reis svo upp.“

Síðan líða 3-4 dagar og það er eins, að eftir matinn hallar Njörður, hlustar á útvarpið og dottar og þá birtast þessir tveir menn aftur hjá honum og segja, að nú ætli þeir að sýna honum skipið.

„Jafnskjótt breytist allt umhverfið og Hyltingur er í fjöru, uppsettur, og spil fyrir framan, og það standa hjá skipinu sex menn, þrír hvoru megin, og svo eru þessir tveir menn þarna,“ heldur Njörður áfram frásögn sinni. „Og þeir fara alveg nákvæmlega yfir skipið og segja mér frá hverjum einasta hlut í því. Ég horfi bara á þetta. Og þeir sýna mér seglin og allt hvernig það var. Það var dálítið frábrugðið seglum Fljótamanna, því fokkan var minni og klýfirinn stærri, og önnur staðsetning á fokkunni, hvar hún var bundin niður að framan. Mér þótti þetta merkilegt. Þeir sögðu mér að þetta væri afburða sjóskip. „Sá sem hafði haft milligöngu um það að ég keypti það,“ sagði annar þeirra, „var Sveinn Sveinsson, í Efra-Haganesi.“ Hann var bóndi þar frá 1859 til 1873, bætir Njörður við blaðamanni til skýringar. Svo bara hverfur þetta allt frá mér á svipstundu. Þegar ég vakna teygi ég mig niður í skúffu sem er undir bekknum sem ég lá á, og næ í fjögur blöð, teygi mig í hansahillu, færi Látra-Felix aðeins til og ég teikna skipið alveg nákæmlega upp, grindarböndin og skurðinn og allt og mér finnst ég sjá þetta alveg eins og í þrívídd. Ég velti þessu fyrir mér í tvö daga en fór svo út í skúr, þar sem ég hef smíðaaðstöðuna, bjó til allar grindurnar, sagaði í kjölinn, kjalsíðurnar, byrðinginn, setti þetta allt saman og byrjaði. Og afraksturinn leit dagsins ljós í lok síðustu viku.“

Sagan má ekki gleymast

Eftir að hafa unnið að smíði Látra-Felix svo vikum og mánuðum skipti hafði Njörður ætlað sér í allt annað en þetta.

„Ég var búinn að gera grunnteikningu að Draupni, þilskipi sem Jóhann Jónsson í Höfn í Siglufirði smíðaði, og Hreggvið, rúffskipi, sem hann smíðaði líka, en þau fórust bæði 30. maí 1875“, segir hann. „Þessi verkefni voru þau sem lágu fyrir þegar mennirnir tveir komu til mín. En ég gat ekki annað en látið undan þessari bón þeirra, enda vil ég að minning þeirra og allra hinna lifi, þessara manna sem voru að reyna að sjá fyrir sér og sínum við hin gríðarlega erfiðu skilyrði sem þarna voru fyrir ekki svo löngum tíma. Þetta er mikil saga, oftar en ekki tregablandin, og hún má ekki gleymast. Og ég við gera hlutina þannig að fólk sjái hvernig þessi skip voru en þurfi ekki að lesa það af bók.“

Hann bætir því við, að það sé búið að taka óskaplega mikið á að gera þetta nýjasta líkan.

Hyltingur var 30 fet á lengd, 9 fet og 10 tommur á breidd og 4 fet og 8 tommur á dýpt og Njörður smíðaði það þannig að fetið er tomman. Þetta er 23. skipalíkan hans.

„Mér varð á ein skyssa, þegar ég var að smíða árarnar,“ segir hann. „Mér hafði verið sýnt hvernig þær væru geymdar þegar verið væri að sigla og ég ætlaði að leggja árarnar eins og átti að gera, en þá gekk það ekki upp. Þær áttu að vera við mastrið og skorðast við festuna, við vaðinn sem var geymdur í andófshólfinu, en það passaði ekki. Þá fór ég að skoða málið betur og í ljós kom að árarnar voru 1,3 mm of þykkar. Þannig að ég smíðaði nýjar og þá pössuðu þær nákvæmlega eins og mér hafði verið sýnt að ég ætti að gera.“

Vetrarskip, vorskip og rúffskip eru sitt hvað, leggur Njörður áherslu á. Vetrarskipin hafi nær eingöngu verið sexæringar, einstaka þó fjórróið en þau hafi verið afar fá. Vetrarskipin hafi yfirleitt verið frekar djúp og það hafi verið eins með Hylting, en hann hafi verið góður í setningu af því að hann hafði það mikla lotu og líðandi niður við kjöl að hann rann vel upp á hlunnir. Hann hafi verið alveg afburðagóður siglari, sterkbyggður.

Svo beinist hugur Njarðar að sjóslysinu mikla og hann segir: „Það er haft eftir Jóhannesi Finnbogasyni, sem ættaður var frá Heiði í Sléttuhlíð og bjó seinna meir um tíma á Syðsta-Hóli í Sléttuhlíð, þar sem formaður á Hyltingi líka var, áðurnefndur Tómas Jónsson, að hann teldi að þegar þeir sigldu í sunnan golu út með Málmey að austanverðu og þaðan þvert yfir Skagafjörðinn, og eftir að þeir hafi verið komnir út undir Hraun á Skaga, þá hafi komið þessi norðanhvellur og þeir hafi farið með Skaganum inn og hafi ætlað sér að ná lendingu í Sævarlandsvíkinni en þá hafi verið orðið það mikið brim og vindur að það hafi ekki verið hægt. Þá hafi þeir lagst við stjóra. Hann segir að það sé eitt einkenni, þegar svona veðrabrigði eru, sunnanátt, norðvestanátt, kuldi og hríð, að þá myndist við Ketubjörgin eins og hvirfilvindar, skýstrókar, skrúfur sem fjúka til á sjónum, og þeir rífa allt upp, það er eins og verið sé að lemja skipið með sleggju, þegar þetta lendir á þeim, átökin séu gríðarleg, og hann telur að svoleiðis hafi lent á Hyltingi og honum hvolft í einu vetfangi. Jóhannes þessi lærði skipstjórnarfræði með fyrstu einkunn hjá Jóni Loftssyni árið 1871.“

En hvað skyldi vera næst á döfinni hjá listamanninum?

„Ég hef áhuga á að smíða þrjú líkön, en það er óvíst að ég geti það,“ segir Njörður. „Eitt af þeim er Siglfirðingur sem var smíðaður hér á Siglunesi af Friðrik Jónssyni á Ytri-Bakka við Eyjafjörð, nánar tiltekið á Hjalteyri, því ég á lýsingu á honum skrifaða af manni sem keypti Siglfirðing árið 1874 af versluninni sem átti hann hérna á Siglufirði. Sá maður hét Sæmundur Jónsson, var ættaður frá Lambanesreykjum, konan hans hét Björg Jónsdóttir, hún var kennd við Undirfell í Vatnsdal. Þau keyptu Siglfirðing og fluttu úr Fljótum að Felli í Sléttuhlíð. Tengdasonur þeirra, Kristján Jónsson, langafi minn, sem þá bjó á Fjalli, var með þeim í þessu og var m.a. um borð eftir að útgerðin hófst þarna og einn sona hans, Valgarð, sem seinna bjó í Lambanesi, skrifaði lýsingu af þessu skipi, sem er upp á fjórar blaðsíður í A4-stærð og ég efast um að nokkur sagnfræðingur hafi nákvæmari lýsingu á því skipi.“

En varðandi Hylting vill Njörður koma því á framfæri, að líkanið er falt fyrir eina krónu ef eitthvert safn vill hafa það til sýnis og birta nöfn þeirra sem fórust með skipinu.

Glæsilegt skip.

Séð ofan í hákarlaskipið.

Myndir og texti: Sigurður Ægisson │ [email protected]
Fylgja: Viðtalið í Morgunblaðinu í dag, örlítið stytt.

image_print

SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: [email protected]