Sigurður Ægisson: Heiðlóan í íslenskri og erlendri þjóðtrú


??Lóan er komin, lóan er komin,? kalla börnin og hlaupa lafmóð inn í bæ að segja tíðindin. Jafnvel gamalmenni staulast út á hlað til að heyra gamalkunnan söng bernskunnar.? Þannig ritar Guðmundur L. Friðfinnsson frá Egilsá í Skagafirði í bókinni Þjóðlíf og þjóðhættir sem út kom árið 1991. Orðin lýsa vel þeim hug sem Íslendingar báru til hins gulllitaða vaðfugls sem öðrum fremur boðaði þeim með komu sinni hingað upp, að brátt myndi vetur konungur losa tök sín af móður jörð og gróandinn halda innreið sína um fjöll og dali og tún.

Og nú, vorið 2011, er heiðlóunni enn fagnað í sveitum landsins og bæjum og svo mun ugglaust verða áfram um ókomin ár, meðan þessi eyja norður í Dumbshafi er byggð lifandi fólki.

Nafngiftin

Í bókinni Nöfn Íslendinga, frá árinu 1991, kemur fram, að samkvæmt manntali árið 1910 báru tvær íslenskar konur nafnið Lóa; önnur í Snæfellssýslu, en hin í Dalasýslu. Í Þjóðskrá árið 1989 voru 76 konur skráðar með þessu nafni sem einnefni, eða fyrra nafni af tveimur, og 90 að síðara nafni. Hinn 1. desember 2010 voru þær 90 sem hétu þetta að aðalnafni og 205 báru það sem 2. eiginnafn. Eflaust er þetta dregið af vorboðanum ljúfa, en fuglsheitið lóa er æði gamalt í málinu, kemur þegar fyrir í Snorra-Eddu (13. öld). Orðmyndin heiðlóa er mun yngri, þekkist a.m.k. á 19. öld, og er er af ýmsum talin merkja ?heiðafuglinn sem barmar sér?. Einnig er sú hugmynd til, að viðliðurinn sé hljóðnefni, myndað af kvakhljóði fuglsins: ?lir-lir-lir-lo-la? eða einhverju þesslags og hafi með tímanum verið dregin saman í ?lo-la? eða ?ló-la? og að endingu bara í ?ló?. Og enn önnur tilgáta er sú, að lóan dragi nafn af orðinu ló (= ullarhnoðri, loðna á klæði) og að baki sé ?mergð fugla á heiðum uppi?, er minni á ló á klæði. Þetta sé m.ö.o. safnheiti og hafi upphaflega verið ?heiðaló?.

Í bókinni Nöfn Íslendinga er hvergi að finna kvenmannsnafnið Heiðlóa, en samt veit ég um eina; það að hennar er ekki getið á sér eðlilegar skýringar. Hún kom í þennan heim 28. mars árið 1972 og var gefið nafnið Heiður Lóa. Sjálf lét hún breyta því í Heiðlóa, árið 1992, og er eina konan, sem vitað er til að hefur borið það nafn.

Önnur íslensk nöfn heiðlóunnar, flest ef ekki öll eldri en núverandi heiti, eru t.d. brokfugl, heiðaló, heiða(r)lóa, heiðló(i), heiláfa, heiló(a), heyláfa, heyló(a) lava, láfa, láva, ló(a), lóva og þeyló(a). Eintöluendingin -ló var gjarnan í fleirtölu -lær. Einnig eru til heimildir um nöfnin lævirki, táta, títa og turtildúfa.

Leirfuglarnir

Eftir því sem íslensk þjóðtrú fullyrðir, var heiðlóan ekki sköpuð með öðrum fuglum himinsins á fimmta degi, heldur var uppruni hennar á þessa leið:

Einu sinni var Kristur að mynda fugla af leiri með öðrum börnum Gyðinga á
sabbatsdegi. Þegar börnin höfðu verið að þessari iðju um hríð, bar þar
að einn af Sadúseum; hann var aldraður og siðavandur mjög og átaldi
börnin fyrir þetta athæfi þeirra á sjálfum sabbatsdeginum. Hann lét sér
þó ekki nægja ákúrurnar einar, heldur gekk hann að leirfuglunum og braut
þá alla fyrir börnunum. Þegar Kristur sá hvað verða vildi brá hann
hendi sinni fyrir allar fuglamyndirnar, sem hann hafði búið til, og
flugu þeir þegar upp lifandi. En það eru lóurnar, og því er kvak þeirra
?dýrrin eða dýrrindi? að þær syngja drottni sínum dýrð og lof fyrir
lausnina frá ómildri hendi Sadúseans.

Heiðlóa í sumarbúningi.

Að öllum líkindum er heiðlóan kærasti fugl okkar Íslendinga. Vinsældir hennar eru auðvitað fyrst og síðast til komnar vegna þeirrar næstum almennu trúar, að hún sé persónugervingur vors og sumars. Um hana og tvo aðra vini þjóðarinnar segir í gamalli vísu:

Heyló syngur sumarið inn,

semur forlög gaukurinn,

áður en vetrar úti er þraut

aldrei spóinn vellir graut.

Fyrr á öldum var talið að heiðlóan (og raunar aðrir smáfuglar líka, s.s. krían og steindepillinn) færi aldrei af landi burt, heldur lægi í vetrardvala. Þetta var algeng trú með öðrum þjóðum líka, var í Danmörku t.d. sagt um vepjuna, gaukinn, landsvöluna og fleiri tegundir. Oddur Einarsson Skálholtsbiskup ritaði Íslandslýsingu á latínu, að talið er árið 1588 eða 1589, þar sem hann m.a. segir:

Sumir fullyrða, að lóur og spörfuglar leiti í hella og kúri í leynum eins og í dái til þess tíma, sem guð hefur ákveðið, en fljúgi þá þaðan út hópum saman sem vaktir frá dauðum.

Þessi trú átti eftir að verða langlíf. Gísli Oddsson Skálholtsbiskup kannast við þessa sögn, enda sonur áðurnefnds Odds Einarssonar, og fer um hana nokkrum orðum, en Eggert Ólafsson er með nánari fróðleik um málið, þar sem hann er á ferð um Dalasýslu og Vestfirði á seinni hluta 18. aldar. Hann segir:

Almennt álíta menn, að heylóan liggi í dvala á vetrum. Sagnir herma, að þær hafi fundizt sofandi í hellum í fjöllum uppi, en vaknað, þegar þær voru bornar inn í hlý hús. Sagt er, að þær sofi með ungan birki- eða víðikvist í nefinu. Ef hann hefir verið tekinn af einni þeirra, en hinar látnar óáreittar, hefir sú lóa fundizt dauð á sama stað á vorin, þegar hinar voru flognar burt.

Jónas Jónasson frá Hrafnagili vitnar í Eggert Ólafsson, en segir þetta jafnframt vera útbreidda sögn. Úfærsla hans er þessi:

Lengi trúðu menn því, að lóan færi ekki af landi burt á haustin, heldur tæki hún laufblað í nef sér eða birkiviðaranga, og svo svæfi hún í klettasprungum veturinn af, þangað til vorhlýjan vekti hana. Ef laufblaðið er tekið burtu, deyr hún, en ef hún er tekin og borin inn í hlýtt hús, vaknar hún og vakir til vors.

Og hér með er ekki allt sagt. Menn gátu nefnilega átt yfir höfði sér refsingu, ef þeir deyddu lóu með því að taka laufblaðið eða kvistinn úr nefi hennar, meðan hún lá í dásvefninum. Sigfús Sigfússon þjóðsagnasafnari kann dæmi um það:

Maður fann 7 lóur í klettasprungu sofandi með lauf í nefi eða undir tungu. Hann tók eitt og fór með það. Um vorið kom hann þar, og lá þá þar dauð eftir sú, er laufið hafði misst. En það var lagt til gjalds, að börn hans skyldu fæðast með gráti, og svö öll börn síðan.

Jón Árnason þjóðsagnasafnari er með álíka sögn, en minnist ekki á refsinguna.

Misjafnar væntingar

 

Sumir trúðu því að ef farfuglar kæmu snemma boðaði það gott vor; það var t.a.m. álit bænda á miðhluta Fljótsdalshéraðs (í Fellahreppi og Vallahreppi). Gömul trú í Aðaldal og Ljósavatnshreppi í S-Þingeyjarsýslu var að eftir komu sumra farfugla kæmu vorhret. Þau voru nefnd eftir tegundinni. Þrjú voru oftast nefnd: lóuhret, spóahret og kríuhret. Stundum brugðust hretin en stundum voru þau líka miklu fleiri og voru þá kennd við eitthvað annað.

Talsvert var þó breytilegt hvort menn fögnuðu lóunni, er hún kom til Íslands eftir vetrardvöl ytra, og virðist þetta nokkuð hafa farið eftir landshlutum. Á sunnan- og vestanverðu landinu töldu margir að hún væri lítill spámaður, og ills viti ef hún kæmi mjög snemma, en norðan- og austanlands var henni fagnað sem vorboða. Árni Björnsson þjóðháttafræðingur (Saga daganna, 1993) telur, að skýringarinnar geti verið að leita í því, að heiðlóan ?kemur yfirleitt fyrr til suðurlandsins, þegar enn má búast við hretum, en færir sig norður yfir með sunnanvindi sem oftast veldur góðviðri á því svæði?. Virðist þetta speglast í alþekktum sumarvísum. Austfirðingurinn Páll Ólafsson yrki t.d. um lóuna meðan jörð er enn snævi þakin:

Lóan er komin að kveða burt snjóinn …

En Breiðfirðingurinn Jón Thoroddsen fagni lóunni hins vegar ekki fyrr en jörð er tekin að grænka:

Vorið er komið og grundirnar gróa

gilin og lækirnir fossa af brún.

Syngur í runni og senn kemur lóa …

Eflaust er þetta rétt hjá Árna, að verulegu leyti a.m.k. Hitt er ljóst að undantekningar má finna beggja vegna. Ég á t.a.m. heimild um að í Mýrasýslu hafi lítið mark verið tekið á komu lóunnar þótt hún væri alltaf kærkominn gestur. Og í Helgafellssveit á Snæfellsnesi, hér og þar í Árnessýslu, og reyndar einnig á Jökuldal á Fljótsdalshéraði, þótti fremur ills viti ef lóan kom hingað til lands snemma á vorin, t.d. í góulok (fyrir 20. mars eða svo) eða í einmánuði (en hann tók við af góu); slíkt boðaði öruggt vorkast framundan, best þótti ef hún kom ekki fyrr en um sumarmál (19.-25. apríl). Í A-Skaftafellssýslu, Borgarfirði syðri (Hálsasveit, Reykholtsdal) og í Súgandafirði tóku menn ekki eins djúpt í árinni, heldur leyfðu sér að vona að hlýindi væru framundan um leið og fuglinn birtist, þótt snemma væri.

Lóa á hreiðri á gömlu flugbrautinni í Siglufirði.

En sums staðar á landinu var lóan hinn eini og sanni vorboði, m.a. í Strandasýslu (a.m.k. áttu stærri hret þá að vera yfirstaðin), A-Húnavatnssýslu, í Hörgárdal og í Breiðdal í S-Múlasýslu. Við Ísafjarðardjúp og í Skagafirði töldu menn veturinn liðinn, þegar hún söng ?dírðidí? (Ísafjarðardjúp) eða ?dýrðin, dýrðin? (Skagafjörður). Enginn farfugl kom jafn snemma í Borgarfjörð eysti og lóan. Er það gerðist ?var því almennt trúað og treyst að vorið væri gengið í garð. Sérstaklega ef hún söng ?dirrindí?. Efi leyndist þó ef lóan aðeins kvakaði ?bí, bí, bí.?? Jón Árnason nefnir álíka, að kveði lóan fyrst á vorin ?dýrrin, dýrrin?, viti það á gott, en heyri maður til hennar ?óhú, óhú?, sé verra framundan.

Stundum lásu menn önnur skilaboð og persónulegri af kvaki lóunnar, eins og t.d. áðurnefndur Páll Ólafsson, sem yrkir:

Hún hefur sagt mér til syndanna minna,

ég sofi of mikið og vinni ekki hót.

Hún hefir sagt mér að vakna og vinna,

og vonglaður taka nú sumrinu mót.

Lóan sem veðurviti

Á Íslandi var heiðlóan talin næstbestur söngfugla og því trúað að hún gerðist þögul á undan illviðrum á vorin, en syngi tveim röddum vissi hún sólbráð á næstu grösum. Eitthvað mun þessi trú samt hafa verið mismunandi eftir landshlutum, eins og annað framannefnt. Á Svalbarðsströnd við Eyjafjörð sögðu menn t.d. upp úr aldamótunum 1900 að lóur flygju hratt og með miklum vængjaþyt og kvökuðu ?bí, bí? á undan illviðri, en syngju ?dýrðin, dýrðin? þegar nálgaðist veðurbata. Og maður einn í Hörgárdal, fæddur 1888, segir, að þegar lóur hafi mjög látið til sín heyra að morgni dags, hafi mátt búast við regni eða þoku er á daginn leið. Í Breiðdal í S-Múlasýslu sögðu menn, að talið væri að lóan ?með kvaki sínu boðaði bæði góðviðri og rigningu. Þegar hún söng ?dýrðin, dýrðin? boðaði það góðviðri. En þegar hún söng ?spítí, spítí? boðaði það rigningu.? Og Sigurður Þórólfsson getur þess loks í bók sinni Alþýðleg veðurfræði (1919), að syngi lóan ?dirrin, dirrin?, verði þurrt næsta dag, en syngi hún ?fú, fí? boði það votviðri.

Heiðlóuegg.

Ekki boðaði það alltaf gott, ef lóur hópuðu sig. Í lagi var ef það gerðist í móum eða aurum, slíkt merkti góða tíð framundan, en ef lóur flykktust í slægju eða á tún yfirleitt, var það fyrirboði um hið gagnstæða. Þórður Tómasson ritar t.d. í einni bóka sinna, Veðurfræði Eyfellings (1979):

Ég man, hve því var fagnað í rosatíð um sláttinn, er lóan hópaðist að kvöldi dags í aurinn austan við bæinn heima í Vallnatúni og söng þar sitt fjölraddaða ?dýrðin, dýrðin?. Þá var langþráður þerrir á næsta leiti.

En frá Jökuldal á Fljótsdalshéraði, nánar tiltekið Jökulsárhlíð, kemur um hitt eftirfarandi frásögn:

Það mátti mikið marka fuglana hvernig veður yrði þann og þann daginn á sumrin. Þá miða ég nú helst við lóuna. Þó það væri til dæmis glaða sólskin og heiðskírt veður að morgni, ef hún kom heim á tún í stórum hópum og settist á túnið og söng þá var svolítið öðruvísi hljóð í henni, svona þunglamalegra og vælulegra, þá mátti nú vara sig á því að breiða mikið af heyi, því það var hér um bil víst að það yrði komin rigning um miðjan dag.

Í Borgarhreppi í Suðursveit boðuðu margar lóur saman í heyflekk á sólskinsdegi rigningu næsta dag. Og þetta gekk eftir, er sagt. Í Lónssveit í A-Skaftafellssýslu boðuðu þær einnig illviðri, kæmu þær í hópum á túnin, sérstaklega ef í þeim heyrðist ?sjoytí?. Í V-Skaftafellssýslu er haft fyrir satt, að flygju þær ?lágt, með háu, einstöku kvaki?, væri það ?órækur vottur um regn og jafnvel storm …? Engin nákvæmari tímasetning fylgdi í tveimur síðastnefndum dæmum. Snorri Björnsson á Húsafelli vildi meina, að ef lóur hópuðu sig í fjöru boðaði það votviðri, en leituðu þær til fjalla merkti það kulda í vændum. Annar fullyrti, að ef lóur söfnuðust í tún í júlí eða fyrri hluta ágúst, vissi það á kuldaþræsing og þurrviðri. En ef margar lóur hnöppuðu sig áður en þær byrjuðu flugæfingar á haustin, vissi það á brok, storm og úrfelli. Langa ?dí?-hljóð þeirra á haustin er saknaðarsöngur, út af því að skilja við landið, upplýsir Sigfús Sigfússon þjóðsagnasafnari.

Í Mýrdalnum upplifði Einar H. Einarsson lóuna á eftirfarandi hátt, frá árinu 1950 og næstu tvo áratugi á eftir eða svo:

Heiðlóan vissi … á hverju var von. Ef hún í björtu veðri safnaðist fyrri hluta dags að vatni og tók að baða sig, vissi það á rigningu. Væri hún á sífelldu flökti og flygi með miklum þyt, vissi það á storm. Flygi hún upp í valllendið að kvöldi, er á sumar leið, boðaði það þurrka, og ræki hún upp eitt og eitt kvak stakt að kvöldi, átti ekki að bregðast þurrkur dag eftir. Lakara var, ef mikill kliður var í henni fyrri hluta dags í björtu veðri, því að þá mátti búast við skúr. Þegar komið var fram á haust, mátti búast við snjókomu, ef lóan var hnípin og hélt sig heima við bæi.

Annars er það að segja, að löngum var það talið ólánsmerki hér á landi að drepa heiðlóu, þótt í ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar komi fram að menn virðist hafa nýtt sér fuglinn eitthvað til matar. En þar segir t.d. orðrétt á einum stað: ?Heylóan er feit og ket hennar ljúffengt og egg sömuleiðis.? Erlendis víða er þetta enn stundað.

Og að lokum er þess að geta, að í sumum fuglum, og þó einna helst í lóunni, átti að finnast svokallað lukkubein. Eins og nafnið gefur til kynna átti mönnum að vera akkur í að finna það eða eiga.

Erlend þjóðtrú

Heiðlóan kemur einnig fyrir í þjóðtrú annarra landa, en er ekki jafn vinsæl þar og hér, a.m.k. ekki alls staðar. Í Þýskalandi er t.d. sagt, að þegar Jesús leyndist undir ólívutrjánum í Getsemane, meðan rómversku varðmennirnir leituðu hans, flaug heiðlóa upp og kallaði: ?Hann leynist, hann leynist?, og kom þannig upp um hann.

Samkvæmt alþýðutrú fornaldar gat heiðlóan (sem margir telja að leynist bak við fuglsheitið Caladrius) læknað gulu. Ef hún lítur á gulusjúkling læknast hann, má lesa hjá Þeófilaktusi frá Simokatta (7. öld e. Kr). En sumir halda að hún loki augunum af öfund, bætir hann við. En síðgrískur höfundur telur það vera rangt. Hann segir að hún loki augunum, af því að veikin fari yfir í hana sjálfa. Þessi trú, sem meira að segja jóníska skáldið Hipponax (6. öld f. Kr.) minnist á, er ævaforn. Hún er til hjá ýmsum öðrum indógermönskum þjóðum. Strax í elstu Vedaritum stendur að væri einhver haldinn gulu, var þess óskað að veikin yfirfærðist í fuglinn hari drava. Á markaðstorgum Aþenu og einnig annarra borga sátu fuglasalar með heiðlóur, sem þeir höfðu náð, en gular fjaðrir þeirra höfðu þeir vandlega huldar, svo að hinir sjúku gætu ekki náð sér í ókeypis lækningu með því að horfa á þær.

Þessi fugl átti einnig að geta læknað blindu, ýmist með driti sínu eða merg úr lærleggjum.

Flestar sagnir um heiðlóuna tengjast þó veðri. Í þýskri bók frá seinni hluta 19. aldar, segir t.d. um hana:

Regnpípar nefnast á alþýðumáli … nokkrir farfuglar sem … gefa oft frá sér píphljóð í mollulegu þrumuveðurslofti og eru órórri en venjulega. Vilja þeir sem sé gefa til kynna að rigning sé í nánd. Í kvæði Rückerts ?Til regnpípisins? kemur þessi þjóðtrú greinilega fram:


Regnpípir, píptu nú,

því að jörðina okkar þyrstir,

og svo unaðslega hljómaði henni

aldrei söngur næturgalans

eins og píp þitt hljómar,

og veitir henni von um rigningu.

Þess má geta, að í þýsku útgáfunni er kvæðið rímað, en ekki prósi eins og hér að ofan.

Í Braunschweig-mállýskunni þýsku er heiðlóan einnig fugl, sem boðar regn. Eftir kalli sínu nefnist hún á þessu svæði ?Tüt?. Þegar börn heyra í henni, spyrja þau:


Tüt, tüt

Wat vor’n wedder gift et hüt?

Þetta merkir, í klénni íslenskri þýðingu: Bí, bí; hvernig mun viðra í dag?

Aðalheiti fuglsins í Þýskalandi er annars Goldregenpfeifer (hinn gullni regnpípir). Og eitt alþýðuheita fuglsins í Svíþjóð er regnpipare, sömu merkingar. Á latínu heitir fuglinn pluvialis apricaria. Ættkvíslarheitið (pluvialis) er komið af latneska orðinu ?pluvia?, sem merkir regn. Og þaðan er svo franska orðið yfir heiðlóu dregið (pluvier [doré]), sem og það enska ([golden] plover) og hollenska ([goud]plevier). Að eitthvað sé nefnt.

Í Danmörku er sagt, að þegar lóur hópi sig á akrana á sumrin, megi búast við regni og hvassviðri. Í Noregi var hald manna, að segði lóan ?plít, plít?, væri það fyrirboði um milt og gott veður, en ?utíuh, utíuh? vissi hins vegar á rigningu eða snjókomu. Í Svíþjóð, eins og á Íslandi, lásu menn ýmis persónuleg skilaboð úr hljóðum lóunnar. Í Bergum á V-Gautlandi var hún t.d. um Krossmessuleytið talin syngja, þegar fóðurbrestur var mikill: ?Kaup hey! Kaup hey! Svo að kýrin ekki deyi!? Og svipað var upp á teningnum í Aberdeenhéraði í Skotlandi; þar kvað lóan á vorin eftirfarandi skilaboð til bóndans: ?Sáðu vel, plægðu vel, herfaðu vel.?

Á Írlandi var sagt, að lóan framkallaði ákveðið hljóð með vængjum sínum á undan rigningu eða illviðri, hljóð sem minnti á jarm í lambi. Á Englandi boðaði ekki gott að vera peningalaus, þegar maður fyrst heyrði í lóunni á vorin; þá átti fjárhagurinn að verða slæmur það sem eftir lifði ársins. Í Uckfield á SA-Englandi fullyrtu menn, að þegar lóan flygi hátt og lágt á víxl og kvakaði, mætti búast við góðu veðri. Í Che-héraði á V-Englandi sögðu menn heiðlóur góðhjartaða fugla með eindæmum; að kvak þeirra hefði þann eina tilgang að gera sauðfénu viðvart, þegar hætta steðjaði að. Dregur heiðlóan af því nafn, og er kölluð þar ?Leiðbeinandi sauðfjárins? (Sheep’s Guide).

Á Írlandi er að finna áþekka sögn, en þar er Brian Boru, sem var konungur Íra á árunum 926-1014, sagður hafa flutt heiðlóuna til eyjarinnar (tegundin á sem sagt ekki að hafa verið á Írlandi fyrir þann tíma), beinlínis vegna þess eiginleika hennar að gera mönnum viðvart, er óvinir laumuðust að.

Sums staðar var þó lögð dýpri og enn verri merking í kvakið. Í Lanca-héraði á NV-Englandi sögðu menn t.d. blístrandi lóur á flugi vera sálir þeirra gyðinga, sem tóku þátt í krossfestingu Jesú frá Nazaret, og hlutu fyrir bragðið þann dóm að vafra um að eilífu hér á jörð, í kvöl og pínu. Í N-Wales kölluðu menn þessa fugla ?blístrara?. Hljóð þeirra var feigðarboði. Er þetta tengt nokkuð útbreiddri sögn í Evrópu um ?Blístrarana sjö? (The Seven Whistlers). Í S-Shrop-héraði og Worcesterhéraði á V-Englandi áttu þetta að vera sex fuglar, leitandi að þeim sjöunda, og heimsendir að verða, er þeir finna hann …

Fjórir lóuungar kúra í hreiðri.

Myndir og texti: Sigurður Ægisson | sae@sae.is


SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is