Sankti Nikulás


Á 3. og 4. öld e.Kr. var uppi maður sem hét Nikulás. Hann er talinn fæddur árið 280 í borginni Patara í Lýkíu, þar sem nú er Miðjarðarhafsströnd Tyrklands. Barn að aldri missti hann foreldra sína og ólst því upp í klaustri. Hann varð prestur aðeins 17 ára gamall, á að hafa ferðast um Palestínu og Egyptaland, og orðið síðar erkibiskup í Myra í Litlu-Asíu (borg, sem nú heitir Kale eða Demre). Hann var fangelsaður á valdatíma Díókletíanusar keisara og 20 árum síðar er hans getið á kirkjuþinginu í Níkeu, eða árið 325.

Nikulás var af ríku fólki kominn upphaflega en gaf allan sinn auð til fátækra, og þá sérstaklega barna. Og eru margar sögur til um það.

Eftir að hann dó, sem var 6. desember, einhvern tíma á árunum 342-350, fóru menn að tengja ýmis kraftaverk við nafn hans og upp úr því var hann gerður að dýrlingi og varð einn sá allra vinsælasti, jafnt í grísk-kaþólsku kirkjunni eða rétttrúnaðarkirkjunni, sem og hinni rómversk-kaþólsku; einungis María Guðsmóðir þótti taka honum fram. Í kringum árið 450 er þegar farið að byggja honum kirkjur, allt frá Miðausturlöndum til Grænlands. Í Róm urðu þær flestar 45, og yfir 400 í Englandi. Og árið 527 er byrjað að yrkja um hann sálma.

Árið 1087 rændu ítalskir kaupmenn líkamsleifum hans í Myra og fluttu þær til Barí á Suður-Ítalíu, reistu þeim mikla dómkirkju og vígðu hana 22. júní 1197. Þaðan barst dýrkun hans svo út um alla Evrópu.

Nikulás var og er m.a. verndardýrlingur barna og sjómanna, og einnig Rússlands og Grikklands, sem og margra borga og staða.
Í kringum árið 1100 er farið að tengja hann jólahátíðinni.

Hér á landi átti Nikulás miklum vinsældum að fagna á kaþólskum tíma, eins og annars staðar, þ.e.a.s. fram til ársins 1551, og voru margar kirkjur tileinkaðar honum, eða alls 33, auk þess sem hann var meðdýrlingur 12. Og 48 kirkjur áttu eina eða fleiri myndir af honum.

Á messudegi hans fór að tíðkast meðal kaþólskra í Þýskalandi, á Niðurlöndum og víðar að gefa börnum gjafir. Uppruna siðarins er að finna í helgisögn um að Nikulás hafi einhverju sinni forðað þremur snauðum meyjum frá því að lenda í vændi. Ákvað hann að gefa þeim heimanmund svo þær ættu auðveldara með að ná sér í ektamaka, og varpaði þremur pokum með gulli inn í hús þeirra (í sumum útgáfum voru þetta kúlur). Vegna þessa tóku börn að hengja upp sokka við dyr eða glugga og síðar arna, því strompar urðu ekki algengir í Evrópu fyrr en upp úr 1500. Einhver var svo í biskupsgervi dýrlingsins og útdeildi gjöfunum. Á sama tíma, frá 11.-16. aldar, var börnum á Englandi sagt, að Nikulás kæmi sjálfur inn um gluggana með pakka sína, en það var ekki fyrr en á 19. öld að hann fór að láta þá í sokka.
Heilagur Nikulás tengist börnum líka vegna þeirrar sagnar, að hann hafi eitt sinn vakið þrjá unga drengi, sem höfðu verið myrtir, til lífs aftur.

Við tilkomu evangelísks siðar á 16. öld breyttist þetta mynstur, nema í Hollandi, enda var dýrlingadýrkun ekki stunduð innan þeirra vébanda, og ýmsir aðrir tóku þá við gjafahlutverkinu. Jafnframt var 6. desember lagður af í þessu sambandi, og allt fært til jóladags eða gamlársdags.

Ekki hefur biskupinn órað fyrir því, að eðli hans og föt ættu mörgum öldum síðar eftir að hafa jafn mikil áhrif og raunin varð. Hann er nefnilega fyrirmyndin að hinum alþjóðlega jólasveini, því siðir og helgisagnir um Nikulás bárust með hollenskum innflytjendum (mótmælendatrúar) til Ameríku á 17. öld, þar sem hann gekk undir heitinu Sinter Klaas. Í New York borg var honum seint á 18. öld gefið nafnið Santa Claus, og fóru í kjölfarið að birtast myndir af honum í kápu sinni á jólakortum þar í landi og ýmislegt fleira. Bandarísku rithöfundarnir Washington Irving (1783-1859) og John Pintard (1759-1844), guðfræðingurinn og ljóðskáldið Clement Clarke Moore (1779-1863) og listamennirnir Thomas Nast (1840-1902), Joseph Leyendecker (1874-1951) og Norman Rockwell (1894-1978) tengjast þeirri sögu órjúfanlegum böndum.

Coca Cola fyrirtækið tók síðan Nikulás og gerði að sínum í auglýsingaherferð sem hófst árið 1931, klæddi hann í skærrauðan jakka, verulega styttri en purpurakápuna, og í rauðar buxur. Í stað mítursins, embættishöfuðfats biskupsins, kom rauð húfa. Allt fékk þetta svo hvítan loðkant. Teiknarinn sem fullkomnaði verkið, bjó til þann jólasvein sem einkum er við lýði í dag á alheimsvísu, var Haddon Sundblom (1899-1976).

Þess má að lokum geta, að árið 1972 var eitthvað af helgum dómi Nikulásar flutt úr Barí á Ítalíu í Rétttrúnaðarkirkjuna í New York.
Mynd Thomasar Nast af Santa Claus sem birtist í Harper's Weekly þann 1. janúar 1881.  Teikningar hans á árunum 1863-1888 mótuðu mjög hugmyndir fólks um útlit alþjóðlega jólasveinsins.

Mynd Thomasar Nast af Santa Claus sem birtist í Harper’s Weekly þann 1. janúar 1881.
Teikningar hans á árunum 1863-1888 mótuðu mjög hugmyndir fólks um útlit alþjóðlega jólasveinsins.


SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is