Hvers vegna er skata borðuð á Þorláksmessu?


Vísindavefurinn er mikil gullnáma öllum þeim sem vilja fræðast um
nokkurn veginn allt milli himins og jarðar. Og ekki verra að þar er
skrifað á mannamáli.

Þann 20. desember árið 2007 var Árni Björnsson
þjóðháttafræðingur t.d. með innlegg um skötuát á Þorláksmessu og ekki úr
vegi að kíkja á það í tilefni dagsins, enda er enginn betri að sér um þá hluti en sá ágæti maður.

Hann ritaði:

Í kaþólskum sið var fasta fyrir jólin og átti þá ekki að borða mikið
góðgæti og einna síst á Þorláksmessu. Það átti að vera sem mestur munur á
föstumat og jólakræsingum, auk þess sem ekki þótti við hæfi að borða
kjöt á dánardegi heilags Þorláks. Þessir matsiðir héldust í stórum
dráttum þótt hætt væri að tilbiðja Þorlák sem dýrling. Þó var fólki
stundum leyft að bragða aðeins á jólahangikjötinu ef það var soðið á
Þorláksmessu.

Aðalreglan var samt sú að borða lélegt fiskmeti á þessum degi, en
misjafnt var hvað hentaði best á hverjum stað. Á Suðurlandi var
sumstaðar soðinn horaðasti harðfiskurinn og frá Vopnafirði er þessi vísa
til marks um mataræðið:

Á Þorláksdag í matinn minn

morkinn fékk ég hákarlinn

harðan fiskinn hálfbarinn

og hákarlsgrútarbræðinginn.

Um þetta leyti árs veiddist skata einkum á Vestfjarðamiðum. Hún þótti
enginn herramannsmatur ótilhöfð og var því algengur Þorláksmessumatur á
þeim slóðum. Í aldanna rás tókst Vestfirðingum á hinn bóginn að tilreiða
úr skötunni mikið ljúfmeti eins og skötustöppuna, og mörgum þótti það
óbrigðult merki þess að jólin væru í nánd þegar lykt tók að berast af
skötustöppu.

Eftir því sem leið á 20. öld flykktist fólk úr öllum byggðarlögum á
suðvesturhorn landsins, Vestfirðingar ekki síður en aðrir. Þeir söknuðu
Þorláksmessuskötunnar og margir reyndu að útvega sér hana úr heimahögum.
Smám saman smitaði þessi venja þeirra út frá sér og eftir miðja öldina
fóru margar fiskbúðir á höfuðborgarsvæðinu að hafa skötu á boðstólum í
desember. Fyrir um aldarfjórðungi fóru svo nokkur veitingahús að bjóða
til skötuveislu á Þorláksmessu og þar með varð þetta tíska.

Þorláksmessuskata er með öðrum orðum ævagömul á Vestfjörðum en ekki nema nokkurra áratuga gömul á Reykjavíkursvæðinu.

Alþekkt er í heiminum að matréttir sem upphaflega urðu til vegna
fátæktar eða skorts á framboði þykja seinna lostæti. Ástæðan er oft það
nostur sem hafa þurfti við matreiðsluna til að gera hráefnið gómsætt.
Þetta á til dæmis við um ýmsa franska skelfisks- og sniglarétti. Fyrir
utan skötuna má á Íslandi nefna laufabrauðið sem þurfti að vera örþunnt
vegna mjölskorts á 17. og 18. öld, og rjúpuna sem upphaflega var
jólamatur þeirra sem ekki höfðu efni á að slátra kind.

Þekktar skötutegundir við Ísland eru 14 talsins og allar nothæfar til matar, að sögn.

Upprunalega mun þó sú algengasta, tindaskata (sjá mynd), ein hafa verið brúkuð;

á Vestfjörðum kallast hún lóðskata eða tindabykkja.

Mynd: Jón Baldur Hlíðberg | jbh@fauna.is. Birt með leyfi.

Inngangstexti: Sigurður Ægisson | sae@sae.is

Ívitnaður texti: Árni Björnsson (http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=6973).


SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is