Haustmánuður byrjaður


Þá er víst formlega komið haust, því sjötti og þar með síðasti sumarmánuðurinn samkvæmt gamla íslenska tímatalinu heilsaði um miðnættið, 25. september. Haustmánuður. Sá hefst alltaf á fimmtudegi í 23. viku eða 24., ef sumarauki er, þ.e. á bilinu 21. til 27. september. Umræddur mánuður er nefndur svo í Snorra Eddu.

Græni litur Siglfirðings.is verður ekki rauðgulur að þessu sinni. Verið er að uppfæra vefinn og breyta á ýmsa lund og innan skamm verður nýju útliti hleypt af stokkunum.

Samkvæmt gömlum heimildum voru mánaðanöfn á Íslandi til forna eftirfarandi (þau sem ekki koma fyrir á seinni tímum eru hér blálituð):

 

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
þorri, u.þ.b. 12. janúar – 11. febrúar
gói, u.þ.b. 12. febrúar – 11. mars
einmánuður, u.þ.b. 12. mars – 11. apríl
gaukmánuður/sáðtíð, u.þ.b. 12. apríl – 11. maí
eggtíð/stekktíð, u.þ.b. 12. maí – 11. júní
sólmánuður/selmánuður, u.þ.b. 12. júní – 11. júlí
miðsumar/heyannir, u.þ.b. 12. júlí – 11. ágúst
tvímánuður/heyannir, u.þ.b. 12. ágúst – 11. september
kornskurðarmánuður/haustmánuður, u.þ.b. 12. september – 11. október
górmánuður, u.þ.b. 12. október – 11. nóvember
ýlir/frermánuður, u.þ.b. 12. nóvember – 11. desember
jólmánuður/mörsugur/hrútmánuður, u.þ.b. 12. desember – 11. janúar

Nákvæm dagsetning var þó mismunandi eftir árum.

Síðar þróuðust nöfnin yfir í það sem við heyrum nú oftast talað um sem hin gömlu mánaðanöfn. Og jafnframt breytist dagsetningin, miðað við okkar tímatal; öllu seinkar. En mánaðaheitin eru sumsé þessi (þau nýju eru rauðlituð):

 

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
þorri byrjar föstudag í 13. viku vetrar (19. – 26. janúar)
góa byrjar sunnudag í 18. viku vetrar (18. – 25. febrúar)
einmánuður byrjar þriðjudag í 22. viku vetrar (20. – 26. mars)
harpa byrjar sumardaginn fyrsta, fimmtudag í 1. viku sumars (19. – 25. apríl)
skerpla byrjar laugardag í 5. viku sumars (19. – 25. maí)
sólmánuður byrjar mánudag í 9. viku sumars (18. – 24. júní)
heyannir byrja á sunnudegi 23. – 30. júlí
tvímánuður byrjar þriðjudag í 18. viku sumars (22. – 29. ágúst)
haustmánuður byrjar fimmtudag í 23. viku sumars (20. – 26. september)
gormánuður byrjar fyrsta vetrardag, laugardag í 1. viku vetrar (21. – 28. október)
ýlir byrjar mánudag í 5. viku vetrar (20. – 27. nóvember)
mörsugur byrjar miðvikudag í 9. viku vetrar (20. – 27. desember)

 

Hallgrímur nokkur Jónsson, fyrrum skólastjóri Miðbæjarskólans í Reykjavík, setti þessi mánaðaheiti í ljóðaform og birti í stafrófskveri sínu, en það kom út í nokkrum útgáfum á árum áður og var mikið notað til kennslu ungum börnum. Hallgrímur var fæddur árið 1875 á Óspakseyri í Bitru og lést árið 1961.

 

Árið

Mörsugur á miðjum vetri,
markar spor í gljúfrasetri.

Þorri hristir fannafeldinn,
fnæsir í bæ og drepur eldinn.

Góa á til grimmd og blíðu
gengur í éljapilsi síðu.

Einmánuður andar nepju,
öslar snjó og hendir krepju.

Harpa vekur von og kæti
vingjarnleg og kvik á fæti.

Skerpla lífsins vöggu vaggar,
vitjar hrelldra, sorgir þaggar.

Sólmánuður ljóssins ljóma
leggur til og fuglahljóma.

Heyannir og hundadagar
hlynna að gæðum fróns og lagar.

Tvímánuður allan arðinn
ýtum færir heim í garðinn.

Haustmánuður hreggi grætur
hljóða daga, langar nætur.

Gormánuður, grettið tetur,
gengur í hlað og leiðir vetur.

Ýlir ber, en byrgist sólin,
brosa stjörnur, koma jólin.

Mynd: Fengin af Netinu.
Texti: Sigurður Ægisson | sae@sae.is.


SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is