Gormánuður heilsar


Þá er veturinn kominn, samkvæmt gamla íslenska tímatalinu. Og
einkennisborði Siglfirðings.is kominn með
nýjan lit, sem hæfir tilefninu, eins og greint var frá 21. september
myndi gerast á þessum degi. Þannig verður hann þar
til einmánuður hefur göngu sína, seint í mars 2012,
nánar tiltekið þriðjudag í 22. viku vetrar; þá verður skipt yfir í gulan

lit, með vorhreyfimyndum uppi.

Í bók Árna Björnssonar, Saga daga (1977), segir m.a.:

?Gormánuður heitir fyrsti mánuður
vetrar og virðist ekki hafa átt önnur nöfn að fornu. Nafnið vísar til
sláturtíðar. Fyrsta vetrardag ber nú upp á laugardag á bilinu 21.?27.
október. Frá því um 1500 og fram yfir 1800 hófst vetur hinsvegar á
föstudegi og í gamla stíl lenti það þá á bilinu 10.?17. október. Eins og
sumardagurinn fyrsti var hann messudagur fram til 1744, en sérstakar
hugvekjur voru lesnar í heimahúsum lengi eftir það. Guðbrandur
Þorláksson kallar október slátrunarmánuð.

Veturnáttaboða er oft getið í
fornsögum, sem eiga að gerast fyrir eða um kristnitöku, svo sem Gísla
sögu Súrssonar, Laxdælu, Reykdæla sögu, Njálu og Landnámu. Raunar má
segja, að engin árstíðabundin boð séu nefnd eins oft nema um jólaleytið.


Þetta á sér einkar náttúrulegar
orsakir. Á haustin var mest til af nýju sláturkjöti, og var það nánast
nauðsyn að neyta þess nýmetis þá í sem ríkustum mæli vegna þeirra
vandkvæða, sem þá voru á geymslu þess, þegar ekki voru til frystihús og
salt, bæði dýrt og torfengið. Kornuppskera var þá einnig lokið, hafi hún
verið einhver, en ella var þá enn hvað helst til aðkeypt korn til að
brugga öl fyrir veisluna. Það er athyglisvert miðað við nútímann, að
samkvæmt norskum fornlögum var það skylda manna að eiga tiltekið magn af
öli til veturnáttafagnaðar, og líklegt er, að svo hafi einnig verið
hérlendis framan af. Nú á dögum er líkt athæfi hinsvegar bannað með
lögum.

En nú bregður svo við, að hvergi er
minnst á veturnáttboð í samtíðarsögum frá 12. og 13. öld, þótt t.a.m.
jólaveislur haldi áfram og síst minni í sniðum. Þessi munur gæti átt sér
eðlilega skýringu: 
Öllum veislum af þessu tagi fylgja nokkrir
helgisiðir, og í heiðnum sið virðist hafa verið blótað til árs og friðar
móti vetri og drukkinn full heiðinna goða og vætta. En í rauninni var
lítil ástæða til að fagna komu Veturs konungs, sem síst hefur þótt neinn
aufúsugestur. Svo mjög hafa menn óttast þessa árstíð, að í gamalli vísu
frá 17. öld hefur staðið:

öllu verri er veturinn en Tyrkinn.

Miklu lengra varð ekki komist í
óhugnaði en að telja nokkurt fyrirbæri verra en sjálfan Hundtyrkjann.
Því er líklegt, að í veturnóttaboðum hafi heiðnar vættir verið blótaðar í
þeim tilgangi að fá þær til að milda veturinn …

Eins og fyrir sumarbyrjun hafa menn
gert sér far um að spá með ýmsum hætti fyrir veðurfari vetrarsins. Einna
kunnastur voru þær aðferðir að spá í vetrarbrautina, kindagarnir eða
milta úr stórgripum.

Vetrarbrautina átti að lesa frá austri
til vesturs, en hún þótti sjást best í nóvember. Henni var skipt í þrjá
hluta og vetrinum sömuleiðis. Þar sem voru þykkir kaflar í
vetrarbrautinni, átti að verða snjóþungt um veturinn á samsvarandi tíma.


Þegar spá skyldi í sauðagarnir, var
aðeins mark takandi á fyrstu kindinni, sem slátrað var heima á haustin.
Byrjað var að skoða garnirnar hjá vinstrinni og táknaði hún upphaf
vetrar. Síðan var haldið ofaneftir. Jafnan er nokkuð um tóma bletti í
görnunum og áttu þeir að boða harðindakafla á vetrinum.

Þegar spáð var í milta, voru skornir
tveir eða þrír skurðir í það, helst blindandi, og það síðan hengt upp á
vegg. Menn greinir lítið eitt á um það, hvort taka ætti mark á skurðunum
sjálfum, hversu djúpir þeir yrðu, eða þeim hlutum miltans, sem urðu á
milli þeirra, og virðist það algengara. Miltað hvítnar smám saman, þegar
það hangir og þornar, og áttu þeir hlutar þess, sem fyrst hvítnuðu, að
segja fyrir um snjóasömustu kafla vetrarins. 
Talsvert mark var og tekið
á ýmsu í atferli dýra … Þetta átti bæði
við um húsdýrin, en líka önnur nábýlisdýr svo sem mýs, hrafna og refi,
jafnvel orma og pöddur.?

Og í nýrri og stóraukinni útgáfu sömu bókar, frá 1993, segir ennfremur:

?Það borðaði harðan vetur ef
snjótittlingar eða aðrir spörfuglar hópuðust snemma heim að bæjum. Sama
gilti ef farfuglar fóru fyrr en vanalega, rjúpan skipti snemma lit eða
mikill forði var í sarpi hennar. Hinsvegar var von á góðum vetri ef lóan
dvaldist lengi fram eftir hausti. Mikill vargagangur í hröfnum á hausti
vísaði á vetrarhörkur ?

Mikil berjaspretta þótti vita á
snjóavetur, og starartegund sú sem kallast öðru nafni vetrarkvíði (Carex
chordorrhiza) spáði jafndjúpum snjó og hún varð há uppreist. Sama nafn
var á glitrandi köngulóarþráðum á grasi sem þóttu boða harðindi. Mikil
fífa benti einnig til snjóþyngsla.?

Þar höfum við það.

Sjá líka hér umfjöllun á Siglfirðingi.is í fyrra.

Fyrsti vetrardagur er í dag.

Mynd: Fengin af Netinu.

Ívitnaður texti: Árni Björnsson.

Annar texti: Sigurður Ægisson | sae@sae.is.


SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is