Geitungar – geðstirðir grannar


Geitungar tilheyra flokki skordýra, en þar er að finna 10-80 milljónir tegunda, að því er fræðimenn ætla. Af þeim hafa á Íslandi einungis fundist tæplega 1.300 tegundir. Ættbálkar skordýra eru 32 talsins og er geitungum skipað í þann er nefnist æðvængjur (Hymenoptera). Honum er skipt í tvo undirættbálka, annars vegar sagvespur (Symphyta) og hins vegar broddvespur (Apocrita); einn helsti útlitsmunurinn á þeim er sá, að þær fyrrnefndu eru breiðar um mittið, en hinar örmjóar. Broddvespur skiptast svo í tvo meginhópa, sníkjuvespur (Parasitica) og gaddvespur (Aculeata). Geitungaættin (Vespidae) tilheyrir þeim síðarnefnda og raunar býflugnaættin líka (Apidae), þar sem m.a. hunangsflugurnar er að finna. Geitungar og hunangsflugur eru því skyldar tegundir, en á þeim er samt töluverður munur í ýmsum atriðum.

Hver geitungategund hefur einkennandi litmynstur, röndótt, oftast svart og gult, og má nota það við greiningu, en töluverður breytileiki getur þó verið innan tegundanna. Í hvíldarstöðu eru framvængirnir brotnir saman eftir endilöngu, en svo er ekki hjá býflugnaættinni. Þá eru augu geitunga einkennandi nýrnalaga, með djúpu viki næst enninu, en augu býflugna eru hins vegar aflöng og mjó.

Þekktar eru í heiminum rúmlega 20.000 geitungategundir en þær sem fundist hafa með bú á Íslandi eru húsageitungur (Vespula germanica), holugeitungur (Vespula vulgaris), trjágeitungur (Dolichovespula norwegica) og roðageitungur (Vespula rufa).

Geitungar eru í dag hluti íslenskrar skordýrafánu, en þeir námu ekki land hér fyrr en á 20. öld.

Húsageitungur uppgötvaðist fyrstur. Það var í Reykjavík, í janúar 1937, en bara um eina flugu að ræða. Næst fannst húsageitungsdrottning á Akureyri, veturinn 1967, og síðan urðu menn tegundarinnar varir haustið 1973, við Menntaskólann við Tjörnina í Reykjavík, sem þá var til húsa í gamla Miðbæjarskólanum. Var um töluverðan fjölda að ræða, og þótt ekkert fyndist geitungabúið telja menn næsta víst að eitt slíkt hafi verið þar í grenndinni. Sóttu geitungarnir nokkuð inn í skólann og fyrir kom að þeir stungu. Hefur tegundin fundist á nær hverju ári síðan, í fyrstu þó aðeins stöku dýr, en þegar á leið fóru menn að rekast á bú. Þau eru grafin í jörð, eða þeim komið fyrir í húsum.
Húsageitungur er mjög algengur í Evrópu, norður til 65° N, auk þess sem hann er m.a. að finna á Kanaríeyjum og Madeira, í Norður- og Suður-Afríku, Litlu-Asíu og þaðan austur eftir Asíu. Á síðustu áratugum hefur tegundin ennfremur borist til Nýja-Sjálands, Tasmaníu (1959) og meginlands Ástralíu (fyrst austurhlutans, 1977, en er nú kominn bæði suður og vestur), sem og til Suður-Ameríku (a.m.k. Argentínu og Chile) og nokkurra fylkja í Norður-Ameríku (a.m.k. New York, Indíana, Illinois og Nebraska) og Suðaustur-Kanada.
Holugeitungurinn uppgötvaðist næstur hér á landi, þegar ein drottning fannst dauð í glugga í Bókaverslun Snæbjarnar í Reykjavík, 3. nóvember árið 1970. Svo fréttist af tegundinni árið 1977, við Laugarnesveg 44 í Reykjavík, og ári síðar fannst bú þar í grasivöxnum moldarvegg í húsgarðinum. Skordýrafræðingur náði 83 geitungum við op búsins, þ.e.a.s. tveimur drottningum, 63 þernum og 18 karldýrum, og loks var það grafið upp og reyndust vera í því alls 250 geitungar í viðbót, þ.e.a.s. níu drottningar, 210 þernur og 31 karldýr, auk fjölda lirfa og púpna. Er talið að einhverjar drottninga búsins hafi þá verið flognar burtu. Eru óstaðfestar sagnir á kreiki um að geitungar hafi verið á ferli víða annars staðar í Laugarneshverfinu fyrir þann tíma.

Búin eru grafin í jörð, eða þeim komið fyrir í húsum.

Holugeitungur er algengur um alla Evrópu, frá Miðjarðarhafi og til nyrstu héraða Skandinavíu. Þá er hann einnig að finna austur eftir Asíu, sem og í Norður-Ameríku, suður til Norður-Karólínufylkis, Nýju-Mexíkó, Arisóna og Kaliforníu, sem og á Hawaii, auk þess sem hann er kominn til Nýja-Sjálands, Tasmaníu og meginlands Austur-Ástralíu (1958). Virðist húsageitungurinn ætla að ná tryggari fótfestu og útbreiðslu í Ástralíu en holugeitungurinn, þrátt fyrir að tegundirnar séu í mörgu æði líkar.

Sá algengasti nam land fyrir tveimur áratugum

Trjágeitung fundu menn á tveimur stöðum árið 1980; það var í Skorradal og í Neskaupstað. Í kjölfarið hófst mjög árangursrík dreifing um landsbyggðina alla, fyrst á láglendi og síðar upp í hálendisbrúnir. Árið 1984 fundust t.d. önnur tvö í Neskaupstað og síðar í Jökulfjörðum og við Þeistareyki í Suður-Þingeyjarsýslu og hafa síðan þá fundist enn víðar. Meira að segja rákust menn á eina þernu við Kárahnjúka, í 600 metra hæð; það mun vera óvenjulegt, en sýnir vel aðlögunarhæfni trjágeitungsins. Mun hann enda vera orðin algengasta geitungategundin á Íslandi, sem ræðst m.a. af því að hann þarf ekki nema 2-2½ mánuð til að framleiða nýjar drottningar; þess vegna er hið örstutta sumar á landsbyggðinni enginn tálmi. Hinar tegundirnar þurfa a.m.k. fjóra góða mánuði til að klára ferlið, og eru því bundnar við höfuðborgarsvæðið. Meindýraeyðar úti á landsbyggðinni halda því stundum fram að þeir séu að fást við holugeitunga, en þá er um að ræða trjágeitunga sem eru með bú í jörðu – í skurðbökkum eða þúfnakollum. Mun það vera algeng staðsetning búa þeirra úti á landi, þar sem ekki er mikið um trjágróður.
Trjágeitungur er algengur í Evrópu og Asíu, og er norðlægari tegund en hinar, með útbreiðslu allt að 70°N. Hann er fátíður sunnan Mið-Frakklands.
Holugeitungur er yfirleitt talinn næstalgengasta geitungategundin á Íslandi, en vegna árstíðabundinna sveiflna getur húsageitungurinn þó verið algengari á stundum; hinn fyrrnefndi er þó alla jafna skrefi á undan. Roðageitungurinn er hins vegar sjaldgæfastur íslensku geitungategundanna allra. Hann uppgötvaðist ekki hér fyrr en árið 1986, í Hafnarfirði. Þá fundust tvær þernur, sem komu inn í eitt og sama húsið þar í bæ. Búið fannst þó ekki, en hefur að líkindum verið þar einhvers staðar nærri, grafið í jörðu, að því er fróðir menn telja. Síðan finnst ekki bú fyrr en árið 1998, í Kópavogi, en ári síðar fannst annað á Arnarnesi. Og í hittiðfyrra eitt í Reykjavík. Eru þetta einu búin sem hafa fundist. Ekkert fannst t.d. í fyrra.
Roðageitungur á heimkynni sín í Evrópu, að 69°N, og þaðan austur um Síberíu, að 130°A. Fjölda undirtegunda hans eða náskyldra tegunda er síðan að finna í Austur-Asíu og Norður-Ameríku.

„Englarnir″ og „púkarnir″

Hunangsflugur og geitungar koma víða fyrir í erlendum þjóðsögum, og draga menn þar oftar en ekki taum þeirra fyrrnefndu á kostnað hinna síðarnefndu. Ein sagan er t.d. á þá leið, að eftir að guð hafði skapað hunangsfluguna, hafi kölski reynt að herma eftir. Það lukkaðist ekki betur en svo, að úr varð það, sem við nú þekkjum sem geitungakyn heimsins, og er þar ólíku saman að jafna, bæði hvað innræti snertir og yfirbragð. En þrátt fyrir töluverðan mun er fólk gjarnt á að rugla þessum tegundum saman. Erling Ólafsson skordýrafræðingur á Náttúrufræðistofnun Íslands er öðrum fróðari um íslenskar hunangsflugur og geitunga, og hann var því beðinn um að segja hvað aðallega greinir þessar frændættir í sundur.
„Hunangsflugur eru sakleysisgrey og ljúflingar, en geitungar eiga það til að verða illir viðureignar,″ segir hann um leið og spurningin er fram borin. „Annað er það, að hunangsflugurnar gera bú sín úr vaxi, sem þær framleiða sjálfar, en geitungar úr pappír, sem þeir búa til, með því að naga spýtur og tré. Og síðan eru hunangsflugur með svarta kítínskel, en hárin eru lituð – gul, svört og hvít – og það eru hárin sem mynda randamynstrið. Geitungar eru hins vegar með litaða skel; hárin, yfirleitt svört að lit, eru lítt áberandi. Einnig er vaxtarlag þessara tegunda ólíkt. Hunangsflugurnar eru mjög breiðar, helst mætti líkja þeim við nögl á þumalfingri, en geitungarnir eru mjóslegnir. Lengdin er hins vegar svipuð. Hunangsflugurnar lifa eingöngu á frjói og blómasafa, og fullorðnir geitungar taka einnig blómasafa sem orkugjafa, en þar skilur á milli að geitungalirfurnar nærast á skordýramauki, sem lirfur hunangsflugna gera ekki. Geitungar eru duglegir við að hirða skordýr í görðum, s.s. fiðrildamaðk af trjám, og eru því ekki með öllu gagnslausir. Þeir stinga, ef um stærri bráð er að ræða, en láta annars nægja að bíta. Gaddurinn, sem er falinn, er yfirleitt bara til varnar. Fullorðnir geitungar leita einnig í hrátt kjöt, ef þeim býður svo við að horfa. Þetta er svona helsti munurinn,″ segir Erling.
Hins vegar er svipað lífsmynstur hjá tegundum beggja þessara ætta. Drottningin fer á stjá á vorin og eyðir nokkrum dögum í að byggja upp orku en fer síðan að leita sér að stað fyrir bú og þvælist gjarnan inn í híbýli fólks á þeim tíma. Hún er ekki nema 1-2 daga að gera litla kúlu og verpir í hana strax. Eftir viku er búið á stærð við golfkúlu. Eftir u.þ.b. þrjár vikur koma fyrstu þernurnar úr púpunum og þá getur drottningin helgað sig því eingöngu að verpa, þarf ekki lengur að standa í byggingarframkvæmdum eða að draga björg í bú, um það sjá nú vinnudýrin. En fyrir þann tíma, á meðan drottningin er ein, er lífið mikið hættuspil, því hún er fljúgandi úti allan daginn, sama hvernig viðrar, til að afla fæðu handa lirfunum, sem eru mikil átvögl. „Geitungsdrottningin safnar ekki orkuforða, ólíkt hunangsflugudrottningunni, svo að nokkurra daga slæmur veðrakafli getur hæglega drepið búið. Það er ekkert óalgengt að finna litlar kúlur á miðju sumri, og allt dautt í þeim. Þetta er sumsé ástæðan, kuldi og ótíð á viðkvæmum tíma, í fyrrihluta júní,″ segir Erling.

Búin eru gerð úr pappír

Geitungadrottningarnar vakna upp úr 20. maí, og yfirleitt er það trjágeitungurinn, sem menn taka þá eftir; hinir eru minna áberandi, þótt farnir séu á kreik. Í lok ágúst er trjágeitungurinn að verða búinn með ferli sitt, en hinar tegundirnar klára það í lok september eða í október. „Drottningin, sem hóf störf um vorið, drepst síðan um haustið og afkomendurnir, nýju drottningarnar, makast við karlflugurnar og leggjast svo í dvala – grafa sig í jörðu, fara undir þök eða koma sér í annað skjól. Engin frjóvgun á sér stað eftir mökunina, því drottningarnar geyma sæðið í þar til gerðum sáðhirslum, og nota það eftir þörfum að vori og sumri. Eftir að hafa makast við drottningarnar er hlutverki karldýranna lokið og þau drepast. Þetta er stutt gaman,″ segir Erling og glottir.
Karlarnir eru eingetnir, verða til úr ófrjóvguðum eggjum og hafa því helmingi færri litninga en kvendýrin. Á haustin er farið að dæla meira fæði í lirfurnar, til að þær verði stórar, og þannig verða til drottningar. Að öðru leyti eru þær eins og vinnudýrin, þernurnar.
„Þernurnar eru ekki ófrjóar og geta meira að segja verpt eggjum og gera það, ef eitthvað kemur fyrir drottninguna. Afkvæmi þeirra verða öll karldýr, af því að þernurnar eru ófrjóvgaðar, hafa ekkert sæði. Stundum rekst maður á bú, sem er fullt af karlflugum. Ástæðan er einmitt þessi,″ segir Erling.
Litur búanna getur verið ólíkur frá einni geitungategund til annarrar, og ræðst það einkum af því hvaða efniviður er notaður í pappírinn.
„Holugeitungurinn er oft með ljósbrún bú, enda er hann gjarn á að naga fúavið,″ segir Erling. En húsageitungurinn er með steingrá bú, því hann nagar óvarið, veðrað timbur, s.s. girðingarstaura og stillasa. Trjágeitungur og roðageitungur eru einnig með gráleit bú.
Geitungarnir hafa mjög sterka kjálka og bera sig þannig að við pappírsframleiðsluna, að þeir fletta þynnum af trjástofnum og öðrum við, blanda það munnvatni og naga svo í mauk. Á slíku vinnusvæði er engu líkara en að búið sé að klóra viðinn með nöglum.
„Þeir sækja mikið á sömu staðina, finna greinilega ákveðnar uppsprettur og fara þangað ítrekað,″ segir Erling. „Stundum sér maður alls konar liti í búinu, rendur. Þá hafa þeir sótt í eitthvað málað. Ég man sérstaklega eftir einu fallegu búi á Arnarnesinu; þar var grár liturinn í grunninn, en með sérkennilegum bláum röndum. Ég fór að líta í kringum mig og sá að í garðinum við hliðina var jeppakerra með heimasmíðuðum þilplötum, sem voru málaðar í nákvæmlega sama lit og var á búinu. Þeir hafa því farið yfir til nágrannans og sótt efnivið, þessar glysgjörnu, til að skreyta nú aðeins heimilið.″

Færri geitungar í búum eftir því sem norðar dregur

Bú geitunga eru fjölbreytileg að gerð, en í megindráttum eru þau uppbyggð af sexstrendum klakhólfum, með örþunnum milliveggjum. Niðurröðun þeirra er mismunandi, en algengt að þeim sé raðað í flatar plötur. Hvert bú er síðan byggt upp af slíkum klakhólfaplötum, með nokkru bili á milli, til að auðvelda umferð um það. Ysta lagið er svo pappírsskurn.
Að sögn Erlings eru geitungar í íslenskum búum ekki eins margir og gerist í suðlægari löndum. „Í Suður-Englandi getur fjöldi húsageitunga í búi verið 20.000-30.000, og það gefið af sér um 1.100 drottningar, á meðan hér eru þeir yfirleitt 2.000-4.000 og flestir 6.000-8.000, og drottningar þar af tiltölulega fáar. Heildarframleiðslan er þó meiri á báðum stöðum, því vinnudýrin lifa ekki allt sumarið; það er alltaf verið að framleiða nýjar þernur, til að leysa þær eldri af hólmi. Í rauninni er tegundin fyrir utan útbreiðslusvæði sitt, ætti ekki að geta þrifist á Íslandi með góðu móti. Hún á t.d. mjög erfitt uppdráttar í Suður-Finnlandi, rétt lafir þar inni, hún er það suðlæg.”
Á Nýja-Sjálandi, í Tasmaníu og á meginlandi Austur-Ástralíu býr húsageitungur við afburða góð skilyrði, og kemur fyrir að heilu sambýlin lifi yfir veturinn, þ.e.a.s. drottningar og þernur, sem og egg og lirfur. Slík bú geta orðið geysistór, eins og nærri má geta. Stærsta húsageitungsbú sem um getur í heiminum er einmitt frá Nýja-Sjálandi, en í því reyndust vera 3-4 milljónir klakhólfa.
Fjöldatölur í holugeitungsbúum eru nokkuð svipaðar og í húsageitungsbúunum, bæði hvað snertir Ísland og útlönd, að frátöldu því sem nefnt var um Nýja-Sjáland. Hins vegar er algengt að ekki séu nema 300-400 einstaklingar í búi íslenska trjágeitungsins á haustin, en geta þó farið allt upp í 800. Til samanburðar má geta þess, að stærsta erlenda bú, sem vitað er um, var með 4.078 klakhólf. Það var á Englandi.
Bú roðageitungs virðast fáliðuð hér á landi, en upplýsingar eru takmarkaðar, þar sem aðeins þrjú hafa verið grafin upp og skoðuð, eins og áður er nefnt, en erlendis hefur fjöldi klakhólfa í roðageitungsbúi mestur orðið 1.506. Það var sömuleiðis á Englandi.

Nauðsynlegt að umgangast geitunga með tilhlýðilegri virðingu

Og þá er komið að því að spyrja fræðinginn hvort geitungarnir séu hættulegir mannfólkinu, eða skyldu fréttir af árásargirni þeirra kannski vera eitthvað ýktar?
„Það er ekki gott að hafa geitunga sem næstu nágranna; það verður bara að viðurkennast,″ segir Erling. „Þeir eru yfirleitt til friðs, en út af því getur brugðið. Það þarf ekki nema ein smámistök til, krakki að fikta við búin eða eitthvað álíka. Raunar eru það bara kvendýrin sem eru með gadd, því hann er ekkert annað en varppípa, sem fengið hefur nýtt hlutverk. Það er ekki gaman að fá yfir sig marga tugi stungna, því gaddurinn er tengdur eiturkirtli. Og það er nokkuð sterkt eitur, eða allavega mjög áhrifaríkt.″

Hvað getur fólk gert ef það er stungið?

„Í flestum tilfellum er málið ekki alvarlegra en svo, að þetta er bara fjandi sárt. Maður efast ekkert um að hafa verið stunginn, því sársaukinn kemur strax og er mjög nístandi og bólga fylgir í kjölfarið. Þetta fer að vísu eftir hversu djúpt geitungurinn nær að stinga; ef hann nær að koma broddinum vel ofan í, getur þetta verið afar sárt. Maður verður að fylgjast vel með sér, eftir að hafa verið stunginn, athuga hvort um einhver ofnæmisviðbrögð er að ræða, og ef svo er, verður að leita beint til læknis; það er engin spurning. Það má ekki taka neinn séns í þessu. Ofnæmisviðbrögð geta lýst sér á ýmsan hátt; aukinn hjartsláttur er algengur sem og aukaslög, doði í kringum varir og heiftarlegur kláði. Ef menn fer að klæja annars staðar en í stungunni, er það viðvörunarmerki. Það verður sérstaklega að fylgjast með því ef krakkar lenda í þessu, að ekki sé minnst á minnstu börnin, sem ekki geta gert viðvart. Eina leiðin er að vera stöðugt á varðbergi. Það eru nokkur dæmi um að krakkar hafi fengið yfir sig fjöldann allan af geitungum. Enn sem komið er hafa engin dauðsföll orðið af völdum geitungastungna, en það kemur að því einhvern tímann. Þetta gerist í nágrannalöndunum. Nokkrar geitungategundir aðrar hafa borist til Íslands og ein þeirra er Vespa crabro, en sú tegund er völd að flestum dauðsföllum í nágrannalöndunum. Hún er gríðarstór, getur orðið 3-4 cm að lengd, og verpir í holum trjám; mesta hættan skapast, þegar börn eru að klifra án þess að vita af búunum.
Ég á þrjú eintök af Vespa crabro, sem öll hafa borist til landsins. Ég á ekki von á að þessi tegund nái að koma sér fyrir hér, en maður veit svo sem aldrei. Hún og aðrar, sem hafa borist hingað, lifa allar í nágrannalöndunum.″

Bíða í röðum handan grafar eftir skordýrafræðingnum

Að sögn Erlings hefur dálítið verið um það að fólk hafi viljað hafa bú í görðunum hjá sér, til að fylgjast með, og hann kveðst skilja það vel, enda sé fróðlegt að sjá hvað er að gerast, en verra ef strákagaurar úr hverfinu uppgötva búið.
„Maður fréttir stundum af krökkum sem eru að ögra geitungum. En það að kasta steinum í bú, eða pota í það með spýtu til að sjá hvað kunni að gerast, getur verið mikið hættuspil,″ segir Erling.

Hefur þú verið stunginn?

„Já, blessaður vertu; af öllum tegundunum fjórum. Ofnæmisviðbrögðin eru mismunandi. Ég hef vægt ofnæmi fyrir holugeitunginum, og er yfirleitt viku að jafna mig, það verður ekki alvarlegra en það. Ég hef að vísu aldrei fengið yfir mig hersingu, einungis fáar stungir í hvert sinn, en ég fæ mjög slæman kláða í stunguna. En það tekur mig bara nokkra klukkutíma að jafna mig ef hinar tegundirnar stinga mig. Yfirleitt er maður að vasast í þessu á kvöldin, og ég er orðinn góður að morgni.″
Erling kveðst hafa séð geitunga fara inn í barnavagna, og vill því hvetja fólk til að gæta vel að þeim málum og nota flugnanet sem dugar, því lélegt net geti skapað falskt öryggi og þannig reynst verra en ekkert. Geitungur komist hæglega inn um minnstu smugu, en ekki sé víst að hann rati út aftur, sé komið að honum að óvörum, og þá gæti hann átt það til að stinga í óðagotinu.

En hvað á fólk að gera, ef það er með bú í grenndinni og vill losna við það?

„Menn geta hjálpað sér sjálfir meðan búin eru lítil, en ég hef ráðlagt þeim að fá sér aðstoð ef þau fara að stækka. Það verður nefnilega að beita ákveðum reglum í sambandi við förgun þeirra, og allt fer eftir aðstæðum á hverjum stað. Ég hef verið að reyna að leiðbeina fólki, en það er mikill ábyrgðarhluti að vera að segja því að gera eitthvað, sem það e.t.v. klúðrar. Mér er illa við það. Ég hef því oftar en ekki farið sjálfur til að eyða búunum. Ég hef verið að taka bú alveg frá upphafi landnáms og hef því mörg á samviskunni. Margir geitungar bíða mín eflaust óþreyjufullir í hinu ríkinu, þegar þar að kemur, en hvort ríkið það nú verður, veit ég ekki,″ segir Erling að lokum, og brosir í kampinn. Í orðsins fyllstu merkingu.

[Fyrst birt í Morgunblaðinu, B-blaði, 29. júlí 2001, bls. 1-3.]

Ljósmyndir í upphaflegri grein voru allar birtar með leyfi, þar á meðal forsíðumyndin, sem er af hornvespu (Vespula crabro) á flugi. Þær aðrar sem hér eru notaðar koma af Netinu enda mun betri en hinar eldri.

Texti: Sigurður Ægisson | sae@sae.is

SIGLFIRÐINGUR.IS | Sími: 899 0278 | Netfang: sae@sae.is